15- 10-2026. La’os halo diskriminasaun ba Uma Lisan sira Ne’ebé eziste iha Timor – Leste, maibé tuir dalan kultural nian uma lisan fahe ba parte lubuk ida ou ema sempre temi uma lisan original no uma lisan mai tan husi fatin seluk ro razaun lubuk ida.
Uma lisan original, nia mak simu uma lisan sira seluk siginifika nia iha rai rasik, liu -liu be’e matan proprio, iha natar rasik, hodi halo. Nune’e tempu bailoron – udan mai iha kolleta, sira bele hala’o serimonia bolu “Sau batar no sau Hare”
Tanba ne’e,tuir realidade iha Timor – Leste, uma lisan barak muda ka halai husi fatin original ba fatin seluk ho razaun lubuk ida(Balu be’e laiha – laho barak, dook husi estrada , funu entre suku ka kotu malu) hodi mai hela fali iha fatin balu, nune’e, nia so uza hamutuk be’e matan ne’ebé iha ona, partense ba uma lisan balu. Ida ne’e eziste iha Teritoriu nasional.
AVO SIRA ULUK LARAN LUAN TEBES
Refleta ba liafuan mate la lori riku soin no la lori mos rai, avo sira uluk tempu antigu nian iha fatin balu simu ema seluk ne’ebe hala’o migrasaun husi fatin do’ok, nune’e hanesan ita hatene, iha uma lisan balu naran hanesan de’it, maske mai munisipiu ketak – ketak maibe iha istoria sei iha relasaun, ida ne’e maioria barak liu iha parte Aileu, Ainaro, Ermera, Baukau no seluk tan.
maske nune’e jerasaun husi Uma lisan sira ne’ebe mai husi fatin seluk, sira hatene aan, liu – liu kona – ba rai eransa no rai kultura, inklui hamulak iha fatin sagradu sira hodi hetan lisensa ba natureza.
Iha munisipiu Baukau vila, uma lisan barak nia origin mai husi Viqueque, ida ne’e kuaze iha lisan no lian makasa’e. Wai Ma’a, no lia seluk hanesan midiki.
Esplikasaun balu dehan, uma lisan barak sa’e ba foho sira hanesan tutuir malu, hanesan ita haree iha foho Matebian, Ramelau no fatin alto seluk tanba uluk mosu dezastre naturais sira nune’e, ida – idak deside hodi hela iha rai ne’ebe iha potensia ba aihan no seluk tan.
Iha kazu balu uma lisan la’o rai maibe sira bele iha be’e matan rasik tanba sira bele kuda be’e ho forsa natureza nian iha fatin ne’ebe sira hetan liu -liu iha rai fuirk maske geografikamente parte ba munisipiu A.
Uma lisan baraik nu’udar maun – alin hamri’ik iha fatin hanesan maibe ki’ik submete ba bot
Iha rai parte Baukau, Viqueque no Lospalos, dala ruma eziste uma lisan rua iha fatin hanesan, ida maun, ida alin maibe orden rona husi maun mak iha poder bainhira tempu hala’o sau batar ka sau hare.
Husi parte seluk hanesan iha Bobonaro iha estilu uma bot, uma ki’ik ka uma feto ka uma lisan to’os nian, maibe ida – idak submete ba malu, no ida – idak mos iha poder ketak – ketak maibe sempre koopera balu bainhira iha asuntu kultural ruma liu -liu mate ruma.
Iha Bobonaro – Tapo uma lisan barak sira lulik ba malu, liu -liu bandu hola malu, ka ida hakarak foti sasan ruma, labele hase malu tanba konsidera lulik ba malu desde avo sira nia tempu to’o ohin loron.
Depois Timor hetan okupa husi Portugal ema barak laiha uma lisan
Fonte lubuk ida esplika katak, sira laiha uma lisan tanba lahatene tuir sira nia orizin loloos tanba ne’e dala balu hetan diskriminasaun. realidade ida akontese Nune’e feto ka mane balu forma uma kain hola ema ne’ebe iha lisan, nia feto ka mene, tenki tuir la’en no fen nia uma lisan, hodi hetan matak malirin ba labarik sira.
Alende ne’e, ema balu hatene katak, nia apa – ama mai husi munisipiu A, maibe lahatene klaru uma lisan loloos(tanba inan – aman sira mai hela iha Dili desde ki’ik no balu mate iha funu no refuzia ba rai seluk). Tanba ne’e sira laiha istoria ruma, nune’e sira barak tau de’it uma lisan ho naran ‘Uma Mala’e” balu mos uma lisan laiha duni nune’e iha vida politika mos dala barak hetan diskriminasaun.
Discussion about this post