18/09/2026. Durante ne’e, Governu Timor – Leste, liuhusi parte kompetente sira konsege asina kontratu ho kompañia Estranjeiru lubuk ida, hodi kuda sira nia osan liuhusi PLanu Investimentu sira hodi hala’o iha Tmor – Leste.
Tanba kestaun légal, birokrasia no disputa rai iha fatin balu, konsege impede ona investimentu sira(Fabrika) hanesan Projetu Simentu Kaisido – Baukau, Vila iha ne’ebé lolos fabrika ne’e la’o ona desde tinan 2016.
Haree ba asuntu, tanba sa fabrika simentu labele la’o, parte lubuk ida konsidera ida ne’e sei iha impaktu ba kestaun Ambiental, no fó ameasa direta ba be’e matan inklui fatin lulik balu ne’ebé mak eziste iha fatin refere.
Maske nune’e parte Governu rasik liuhusi parte kompetente balu eplika, projetu ne’e hanesan diversifakasaun ekonomia rai laran maibé mosu ona disputa rai, no kestaun seluk hanesan impaktu ambiente, ida ne’e presiza iha solusaun antes bele realiza iha implementasaun
Projetu hotél Turístiku 5 estrelas Kanseladu
Projetu ne’e, parte Governu ho kompania selebra akordu iha tinan 2008, maske konsege hetan autorizasaun legal, maibé keur demais maka iha fulan Agosto 2026, Konsellu Ministrus aprova rezolusaun ida hodi ezije fali rai ne’ebé fó ona ba kompañia ne’e.
Governu deklara katak Akordu Espesiál ba Investimentu (SIA) la validu ona, no sira presiza fatin ne’e tenki hamamuk hodi kria fali investimentu foun.
Projetu no akordu sira ne’ebé deklara katak kansela ona:
Projetu Otél Fitun Lima Pelican Paradise (Tibar): Empreza Pelican Paradise asina Akordu Investimentu Espesiál (SIA) ho Estadu Timor-Leste iha loron 3 Janeiru 2022 hodi harii otél luxu ida. Governu foti desizaun atu kansela investimentu ne’e tanba dezafiu infraestrutura (hanesan tasi-ibun, bee, eletrisidade) no dezafiu administrativu seluk ne’ebé lori tempu kleur no la la’o tuir prazu.
Akordu Finansiamentu ho Banku Ázitiku Dezenvolvimentu (ADB):
Konsellu Ministrus autoriza kanselamentu ba akordu finansiamentu boot tolu:
- Projetu “Power Distribution Modernization”: Akordu finansiamentu asina ona iha 20 Dezembru 2021 (millaun $35) maibé governu deside kansela integralmente akordu ne’e.
- Projetu “Dili West Water Supply”: Akordu finansiamentu asina iha 25 Outubru 2022 (millaun $50) ne’ebé mós kansela hotu.
Akordu Finansiamentu ho Banku Mundiál (IDA): Governu mós foti desizaun atu kansela akordu finansiamentu balu ne’ebé asina ona ho International Development Association (IDA) hosi Grupu Banku Mundiál. Projetu sira ne’e mak:
- Timor-Leste Basic Education Strengthening and Transformation
- Timor-Leste Water Supply and Sanitation
- Dili Water Supply
Kanselamentu – adiamentu Projetu balu tanba kestaun politika iha rai laran
Iha kintextu Timor-Leste nian (no mós iha rai seluk), kanselamentu ka adiamentu ba projetu dezenvolvimentu boot balu dala barak iha ligasaun ho kestaun polítika, mudansa governu, ka diverjénsia entre partidu polítiku sira.
Iha kuntextu polítika rai laran, mudansa de diresaun ne’e baibain akontese tanba razaun sira tuirmai ne’e:
- Mudansa Governu no Prioridade: Bainhira governu foun ida simu podér, sira baibain halo revizaun ba projetu sira husi governu anterior. Sira bele kansela ka labele prioritiza projetu balu tanba la tuir sira-nia vizaun polítika ka programa governu nian.
- Auditoria no Transparénsia: Polítiku sira mós bele uza argumentu legalidade, tasi-teen, ka kestaun kruptu no mal-administrasun husi pasadu hodi justifika foti desizaun atu para projetu ruma.
- Diskusaun Orsamentu nian: Iha Parlamentu Nasionál, projetu boot sira mós sai hanesan “bilaun” polítiku entre opozisaun no faksun ne’ebé ukun, liu – liu kona-ba oinsá uza osan fundu minarai (Fundu Petrolíferu).















Discussion about this post