04/10/2026. Sidadaun lubuk ida dehan, apresia ho esforsu Governu nian liuhusi Partidu balu dehan tempu besik mina sei mai Timor – Leste.

Foto Facebook
Tuir prespektiva Akademika nian, asuntu mina mai Timor – Leste, hanesan interese nasional Nasaun ida ne’e nian, nune’e parte hotu tenki suporta maibe, la’os uza ida ne’e atu hetan votus no hatu’un partidu seluk.
Tanba ne’e, refleta ba kondisaun falta ai – moruk, la asesu ba be’e mo’os, no estrada barak sei aat iha area rurais, nune’e, sujere ba Parpol sira, iha kampana agora di’ak liu ko’ali kona – ba ida ne’e, duke hato’o promesa seluk ne’ebe bot no difisil, ikus mai la realiza, nune’e Povu sira prega ho lia fuan “Retorika Bosok no Kasa Votu”.
“Partidu A ka B mesak ita nian. Maibe iha eleisaun foin dadaun, liuhusi deputada balu iha diskusaun balu iha televizaun dehan, “Tuir ami – nia estudu estimativa katak 2025, komesa kuru ona bidon primeiru, maibe ida ne’e la realiza. Agora fali ami akompana katak tuir politika nasional, posibilidade “Greater Sunrise” sei mai iha TL, iha tinan 2034. Fiar katak, iha kampana ba eleisaun agora, Parpol sira labele promete tan dehan, GS atu mai tempu besik. Di’ak liu promete mak hadia’a estrada, instala be’e mo’os tanba dadaun ne’e, iha sidade laran be’e mo’os sei falta no laiha(Tasi tolu, Maslidun, Manleuana, Ailok – laran) sei araka ba be’e mo’os, promesa sira ne’e sei logika hodi promete ba votante sira iha Dili no Munisipiu,” preokupasaun ne’e, hato’o husi Joanico Alves ba media ne’e, liuhusi entrevista badak ne’ebé hala’o iha Dili, loron 03 fulan Outubru 2026.
Esplikasaun Nonu Governu Kona – ba Esplorasaun GS Hahu 2034
Produsaun husi projetu Greater Sunrise prevee atu hahú iha tinan 2034 tanba Governu Timor-Leste no Austrália presiza reavalia tempu ne’ebé realistiku hodi konsidera kondisaun merkadu mundiál no rezolve asuntu tékniku no legal sira.
Tuir Ministru Petróleu no Rekursu Minerais (MPRM), Fransisco da Costa Monteiro, mudansa tarjetu ne’e husi tinan 2032 ba 2034 akontese ho razaun sira tuir mai ne’e:
- Finalizasaun Dokumentu Legal: Nasaun rua foin konklui dokumentu prinsipal tolu ne’ebé sai enkuadramentu legal no regulatóriu, inklui Petroleum Mining Code (PMC), Production Sharing Contract (PSC), no Fiscal Regime. Dokumentu sira ne’e sei liuhusi prosesu aprovasaun interna no aprezentasaun iha Parlamentu Nasionál.
- Preparasaun Téknika no Infraestrutura: Ekipa téknika sei kontinua hala’o servisu kampu no survey jeotéknika ne’ebé todan (uzando ro-ahi hodi foti amostra rai iha tasi-okos) ba rota pipeline ne’ebé liga husi Greater Sunrise no Bayu-Undan mai Natarbora iha Timor-Leste.
- Faktor Komersiál no Merkadu: Prosesu atu avansa ba konseitu úniku no desizaun investimentu final (FID) presiza tempu ne’ebé adekuadu hodi garante katak projetu ne’e lao ho di’ak tuir interese povu no komersialmente solidu
Projetu Greater Sunrise iha potensiál atu jera reseita to’o biliaun $50 USD ba moris-naruk projetu nian, no fornese benefísiu ekonómiku no fiskál ne’ebé krítiku tebes ba Timor-Leste.
Estimasaun Rekursu no Reseita
- Rezerva Gás no Kondensadu: Kampu ne’e iha estimasaun gás natural recuperavel purvolta 5.13 trillaun pés kúbiku (Tcf) no kondensadu millaun 226 barríl.
- Totál Reseita: Estimasaun reseita totál husi projetu ne’e bele algun an bele to’o biliaun $50 USD ba tempu naruk.
- Partisipasaun Maioria: TIMOR GAP iha ona parte ka partisipasaun boot (maioria) iha konsórsiu ne’ebé bele asegura retornu diretu ba estadu.
Benefísiu Ekonomia no Sosiedade
- Kreximentu PIB no Servisu: Kontribui ba kreximentu produtu internu brutu (PIB) no hamenusdependénsia de’it ba Fundu Petrolíferu ne’ebé dadaun ne’e enfrenta deplesaun.
- Kria Empregu: Kria kampu servisu barak liu ba ema lokál liuhosi dezenvolvimentu upstream no infraestrutura ne’ebé planu iha tasi-mane ka costa suL.
- Planta LNG iha Tasi Mane: Aspirasaun atu lori管道 (pipeline) no harii planta LNG iha Natarbora / Beaçu hodi garante benefísiu ekonómiku doméstiku no diversifikasaun ekonomia















Discussion about this post